Samen beslissen: ‘een kans om in te zetten op kwaliteit van leven’

Patiënten die met zorgverleners samen beslissen over het te kiezen zorgpad. De overheid, zorgsector en samenleving zetten gezamenlijk in op deze passende zorg om te helpen de zorg in Nederland toegankelijk en betaalbaar te houden. Haske van Veenendaal, trainer, veranderkundige en onderzoeker bij de School voor Samen Beslissen, vertelt in dit artikel over het belang, voorwaarden en lessen van deze benadering. En over zijn wens om daarbij meer van de menselijke maat uit te gaan.

Succesfactoren rond de implementatie van Samen beslissen

Patiënten hebben baat bij het traject dat Samen beslissen biedt; meer eigen regie, beter betrokken en geïnformeerd en minder spijt achteraf. ‘Die effecten blijken uit wetenschappelijk onderzoek,’ weet Haske. ‘Maar ook voor de professional blijken er gunstige effecten te zijn. Implementeren van Samen beslissen via het 4-stappenmodel (keuze; opties bespreken; voorkeuren bespreken; besluit nemen) geeft een duidelijke structuur aan de manier waarop zorgverleners gesprekken kunnen voeren met patiënten. Die gesprekken zijn gevarieerder dan vroeger en brengt ze dichter bij de mens achter de ziekte. Hierdoor geldt voor een flink deel van de professionals dat hun werkplezier toeneemt; sommigen raken ook geïnspireerd door het gunstige effect dat de benadering heeft voor hun patiënten.’ 

Extra impulsen voor succesvolle implementatie

Een succesvolle uitvoering van deze benadering is afhankelijk van een aantal randvoorwaarden, stelt Haske. ‘Naast een andere insteek van het gesprek tussen zorgverlener en patiënt, draait het ook om passende ondersteuning, zoals hulpmiddelen en trainingen voor zorgverleners. Een andere randvoorwaarde is ook dat financiering meer helpend is om samen beslissen toe te passen vanwege verschuivingen in gemaakte keuzes door patiënten.’

Een recente studie liet zien dat de traditionele medische cultuur van een ziektegerichte benadering de toepassing van Samen beslissen nog wel in de weg staat. ‘In de kankerzorg, waar ik zelf veel werk, zie je dat de lengte van leven de belangrijkste uitkomstmaat is. Maar het is de vraag of alle patiënten dat vinden, vanwege de vele ziekenhuisbezoeken en de klachten door bijwerkingen. Ideeën als “de arts weet ’t het beste” en “er is één beste optie” zitten erg vast in ons denken. Die moeten we loslaten, als we passende zorg echt willen realiseren.

Ook binnen de digitale en hybride zorg is er behoefte aan extra impulsen voor de implementatie van Samen beslissen. Daar wordt wel gezien dat het kosten kan besparen en soms werkdruk kan verminderen, maar het benoemen van de concrete voordelen verdient meer aandacht.’

Een innovatief proces

Veel innovaties die gericht zijn op een toekomstbestendige zorg, zijn volgens Haske gebaseerd op technologie, nieuwe concepten of kennis. Samen beslissen verschilt daarvan omdat het een proces is. ‘Om zaken die we belangrijk vinden toe te passen, is dat proces nodig,’ legt Haske uit. ‘Voor het kiezen tussen behandeling A, die het meest doelmatig is, en behandeling B die ook goed is. Of de keuze tussen hybride en fysieke zorg, dus zorg op de juiste plek. Of de benadering vanuit langer leven of juist vanuit kwaliteit van leven. Maar al die keuzes lukken pas in een proces dat je als zorgverlener met de patiënt en familie doorloopt. Dat proces is Samen beslissen, op basis van de waarden en voorkeuren van de patiënt.’

Professionals overtuigen

Samen beslissen betekent een verandering in het werk van zorgprofessionals. Ze daartoe verplichten lijkt Haske geen goed idee en ook niet uitvoerbaar. Hij hoopt dat professionals vooral uit eigen motivatie het proces zullen omarmen. ‘Als ik met ze praat over hoe ze in de spreekkamer met de patiënt tot goede keuzes komen, zien de meesten de voordelen wel degelijk. Medisch specialisten hebben wel het bewijs nodig dat Samen beslissen een effectievere strategie is dan de patiënt simpelweg te vertellen wat hij moet doen,’ legt Haske uit. ‘De relatie met de patiënt kan hierdoor verbeteren. Ook kan de positie van de verpleegkundige hierin belangrijk zijn. Die hoort vaak meer of andere dingen van patiënten omdat het contact laagdrempeliger is, en heeft vaak ruimer tijd dan een specialist. Zulke voordelen belichten we in trainingen en implementatiebegeleiding rond Samen beslissen. Daarmee proberen we de professionals die nog niet direct positief tegenover Samen beslissen staan, te prikkelen.’

Een structureel onderdeel van het werkproces

Om Samen beslissen succesvol in te zetten, is het verstandig het overal in een organisatie in te bedden, is de overtuiging van Haske. Het helpt vooral als die inbedding zowel in de richting van de patiënt als van de medewerker en in de organisatie gebeurt. ‘Passende zorg, en daarmee Samen beslissen moet in je beleid zijn vastgelegd en doorvertaald zijn in je strategie. Voor de patiënt houdt dat in dat je bijvoorbeeld een keuzekaart, een online keuzehulp of chatfunctie inzet. Je kunt vooraf informatie sturen, om later een aantal keuzes rond het zorgpad te bespreken. Voor zorgprofessionals zijn er diverse vormen van trainingen die hierop gericht zijn. Organisaties kunnen zelf trainers in dienst hebben of ze inhuren. Ook in sollicitatieprocedures, aannamebeleid en inwerkprogramma’s kun je de benadering van Samen beslissen verankeren. Het is niet altijd eenvoudig in te passen binnen alle zorgpaden en ketens, maar is wel een goede methode om Samen Beslissen echt in te bedden.’

Gunstige effecten van Samen beslissen

Samen beslissen blijkt effectiever te zijn dan de traditionele methoden van communicatie. Haske: ‘Opties doornemen, de voor- en nadelen bespreken, vragen naar hoe het leven van de patiënt eruitziet en welke keuze daarin het beste zou passen. Dat leidt tot meer kennis. En dat leidt er ook toe dat mensen actiever worden in zo’n proces. En ook actiever betrokken zijn in een besluit en de eventuele uitvoering van zaken die daaruit volgen.’

Patiënten blijken ook minder angst te ervaren en hebben minder last van spijt achteraf. Ze kunnen beter omgaan met negatieve gevolgen van een keuze die ze gemaakt hebben, als een behandeling toch niet goed werkt. Er is dan het besef dat de keuze met elkaar gemaakt is, waardoor ze beter kunnen leven met de gevolgen. Daarnaast versterkt Samen beslissen het onderlinge vertrouwen tussen de patiënt en de professional; het leidt tot een verbetering van die relatie.

Tijdsinvestering door professionals

Professionals ervaren het als positief dat Samen beslissen de samenwerking binnen het team verbetert. Ze ervaren meer structuur doordat ze concrete handreikingen krijgen over hoe je lastige gesprekken kunt voeren. En ze zien het als voordeel dat de verantwoordelijkheid voor het besluit rond een behandeling niet alleen of voornamelijk ligt bij hen ligt, maar dat die gedeeld wordt.

‘Samen beslissen levert vroeg of laat tijd op’, is een stelling die Haske graag in trainingen verdedigt. Het bespreken van mogelijkheden en keuzes met de patiënt hoeft niet te leiden tot consulten die meer tijd kosten. ‘Uit wereldwijde studies blijkt dat in ieder geval niet. Wel lijken er verschuivingen binnen een zorgproces op te kunnen treden. De eerste gesprekken kunnen wat meer tijd nemen, maar later win je die tijd terug doordat mensen beter geïnformeerd zijn en een zorgmedewerker minder hoeft uit te leggen.’

Geleerde lessen

Samen beslissen is geen snelle oplossing voor de uitdagingen binnen de zorg, omdat het om gedragsverandering draait. Daarom adviseert Haske de introductie ervan binnen een instelling op meerdere niveaus tegelijk te organiseren. ‘Het gaat om de herinrichting van processen en eigenlijk ook het aanpassen van randvoorwaarden. Als je het implementatiekundig slim aanpakt, werk je toe naar Samen beslissen als een normaal onderdeel van goede zorg. Begin met projecten waar een team of professional interesse in heeft. Bijvoorbeeld een team dat het interessant vindt om met een keuzehulp te starten. Andere teams geven de voorkeur aan trainingen rond gespreksvoering, die gebruiken dan (nog) geen tools. Als organisatie moet je ervan bewust zijn dat je die dingen moet combineren, en dat moet ondersteunen met de juiste expertise.’

Dat vergt moed van organisaties, benadrukt Haske. ‘Het invoeren van Samen beslissen leidt tot verschuivingen en veranderingen. Misschien blijk je te veel verpleegkundigen en te weinig psychologen te hebben, of andersom. Of een deel van het werk verschuift van het ziekenhuis naar de huisarts. Daarom is het voor organisaties belangrijk is om een heldere keuze voor Samen beslissen te maken. En dat traject met stakeholders in de keten, verzekeraars en wetenschappelijke verenigingen gezamenlijk op te pakken.’

Verdere ontwikkeling van Samen beslissen

Samen beslissen betekent patiënten goed informeren. Volgens Haske ligt er juist daar een flinke uitdaging voor de toekomst, vanwege wijzigende kanalen. ‘Veel informatie komt op andere manieren beschikbaar dan we gewend waren. Folders en brochures worden steeds minder goed gelezen. Websites worden populairder maar vooral social media. Het zal een uitdaging worden om iedereen goed mee te blijven nemen in toegang tot betrouwbare informatie.’

Daarnaast hoopt Haske op een verandering in hoe we denken over de beste manier waarop mensen zorg moeten ontvangen. ‘Ik zou willen dat we loskomen van het wetenschappelijk onderzoek te centraal te stellen. Het ziektegerichte loslaten en een andere balans vinden tussen medische uitkomstmaten en de uitkomstmaten die er voor de patiënt toe doen. Onderzoek zegt bijvoorbeeld iets over complicaties bij chemotherapie en hoeveel langer je ermee leeft. Maar het zegt niet of je je werk kan blijven doen of dat je het leven nog van voldoende kwaliteit vindt.’

De grote kans die Haske voor Samen beslissen ziet, is een verbetering van de relatie tussen professionals en patiënten. ‘Sinds corona zie je een groeiend wantrouwen tegenover allerlei vormen van autoriteit, ook zorgverleners. Patiënten vinden regelmatig onbetrouwbare informatie over hun aandoening op bijvoorbeeld TikTok en baseren hun wensen qua behandeling daarop. Ik denk dat Samen beslissen ook daar kan helpen het vertrouwen te herstellen. En daarnaast voor professionals het werk leuker en ook zinvoller te maken.’

Het proces samen oppakken

Haske is overtuigd van de waarde van Samen beslissen en moedigt organisaties dan ook aan het in te zetten. ‘Bekijk Samen beslissen als een proces om daadwerkelijk tot passende zorg te komen. Het is een effectieve manier van communiceren, maar voornamelijk gaat het om het proces. Om te komen tot de zorg die het beste bij de patiënt. Met gebruik van al onze wetenschappelijke kennis, inzichten van patiënten over wat ze belangrijk vinden, en alle opties in vormen en plekken van zorg.’