Blauwdruk vraaggestuurd innoveren vergroot de kans op succesvolle zorgvernieuwing

Dat innoveren binnen de zorg afgestemd moet zijn op de vraag, is geen nieuw idee. Maar in de praktijk blijkt vraaggestuurd innoveren vaak complex. Daarom ontwikkelen het Care Innovation Center en Anders Werken in de Zorg samen een blauwdruk voor vraaggestuurde innovatie. Deze blauwdruk moet zorgorganisaties helpen om vernieuwing binnen de zorg beter te laten aansluiten op de behoeften van patiënten, cliënten en zorgprofessionals.

Chantal van Spaendonck, directeur bij Care Innovation Center (CIC) West-Brabant en Maud van Riel, projectleider CIC en regionaal programmamanager bij Anders Werken in de Zorg, zien dagelijks hoe uitdagend dat is. ‘In de zorg is vraaggestuurd innoveren extra lastig,’ constateert Chantal. ‘Want waar zit de werkelijke vraag voor verandering: bij de zorgprofessional, de patiënt of de mantelzorger? En wie verzorgt de bekostiging: het zorgkantoor, de zorgverzekeraar of de cliënt, zoals steeds vaker nodig is? Een innovatie voor de ene partij heeft ook vanuit hun perspectief niet automatisch dezelfde meerwaarde als voor een andere partij.’ Al deze vragen vormden de aanleiding voor de ontwikkeling van een blauwdruk die organisaties straks moet helpen om innovaties succesvol van idee tot implementatie te brengen.

Behoefte uit het veld

Het idee voor een blauwdruk voor vraaggestuurde innovatie kwam niet uit de lucht vallen. Zorgprofessionals blijken zich te weinig bij innovatie betrokken te voelen. Volgens Chantal klinkt in het zorgveld regelmatig dezelfde boodschap: ‘Innovatie gaat over ons, maar niet mét ons.’ Daarnaast blijven er vraagstukken bestaan waarvoor nog geen passende oplossing beschikbaar is. Ook worstelen veel organisaties met de vraag hoe zij innovatie op een effectieve manier kunnen organiseren. Wie pakt welke rol in de ontwikkeling, implementatie en opschaling van een innovatie? Chantal: ‘We zien dat zo’n 80% van de organisaties beperkte kennis en expertise heeft om een innovatie te ontwikkelen. Dat komt ook naar voren in de samenwerking met bedrijven, die zelf (voor een belangrijk deel) investeren in de ontwikkeling. Hoe bepaal je de behoefte van nu en die van later? Hoe ga je om met afhankelijkheden, zoals plotselinge prijsstijgingen of een toepassing die ineens offline is? Hoe houd je invloed op de verdere ontwikkeling en pricing van een product, zonder dat je meteen mede-eigenaar van het bedrijf moet zijn?’

De kern van vraaggestuurd innoveren

De blauwdruk is opgebouwd rond de vragen die innovatoren zichzelf moeten stellen voordat ze met een oplossing aan de slag gaan. ‘Welk probleem lost een innovatie op en welke impact willen we ermee bereiken?’ vindt Chantal daarbij belangrijk. ‘Die vraag moet je bekijken vanuit verschillende perspectieven: dat van de patiënt, de mantelzorger, de zorgfinancier en de zorgorganisatie. Daarnaast is het belangrijk om binnen je organisatie te bepalen wie je nodig hebt voor een succesvolle implementatie. Wij gebruiken daarbij vaak een pain-and gain-model. Wat voor de één een nadeel is, kan voor een ander juist een voordeel zijn. Daarom moet je daarover vroegtijdig het gesprek voeren.’

‘Het landschap met betrokkenen ziet er voor iedere innovatie eigenlijk hetzelfde uit,’ merkt Maud op. ‘Toch zie je zorgprofessionals of innovatoren die met vraaggestuurde innovatie aan de slag gaan, worstelen met de vraag hoe dat vorm te geven en wie erbij te betrekken. Daar zal de blauwdruk enorm bij gaan helpen.
En ook bij het aspect van voortdurend de voortgang checken. Want door de complexiteit die hoort bij innoveren, verliezen we vaak het oorspronkelijke idee uit het oog. Zorgorganisaties pakken vaak onvoldoende regie, en laten het te veel aan de onderneming over. Dan raakt het te ver verwijderd van de zorgcontext en gaat het te veel over het verdienmodel of de meest ideale technische oplossing. Dus moet je continu blijven toetsen; lost dit nog steeds het probleem op dat we eerder samen hebben besproken?’

Wat is de blauwdruk?

De blauwdruk wordt een handleiding ‘Hoe pak je vraaggestuurd innoveren aan?’ in een aantal concrete stappen, gepresenteerd als pdf-bestand met diverse bijlagen. ‘We zijn blij dat we hier budget voor hebben via een subsidie van Stichting Else’, vertelt Chantal. ‘Naast het ontwikkelen van de blauwdruk, begeleiden we twee vraaggestuurde innovatietrajecten.’ Die betreffen specifieke zorghandelingen: de toilettransfer en het wassen van cliënten. Dat gaat over fysiek zwaar werk en over de privacy van de cliënt. Wij werken aan oplossingen waarbij cliënten langer zelfstandig naar het toilet kunnen gaan en zich kunnen wassen zodat zij niet ongekleed voor steeds een andere zorgprofessional hoeven te staan.’
Die trajecten helpen om de blauwdruk vanuit de praktijk vorm te geven. Ook zaken als het opstellen van overeenkomsten met samenwerkingspartners krijgen daarin een plek. In die overeenkomsten worden afspraken vastgelegd over data, IT en over mogelijke kortingen of andere voordelen voor zorginstellingen die als medeontwikkelaar betrokken zijn bij een innovatie. Chantal: ‘De blauwdruk geeft straks inzicht in de diverse stappen en in de elementen die van belang zijn om mee te nemen om de kans op het stranden van een innovatieproces - door het overslaan of verkeerd uitvoeren van bepaalde stappen - te verkleinen.’

Vraaggestuurd of aanbodgestuurd?

Het onderscheid tussen aanbodgestuurde en vraaggestuurde innovatie is niet altijd duidelijk. Aanbodgestuurd is wel eens vermomd als vraaggestuurd. ‘Als je een probleem bij een concrete oplossing moet zoeken,’ geeft Chantal als voorbeeld. Maar soms gaat een innovatie ook eigenlijk om een procesoptimalisatie, merkt Maud op. ‘Als je het hebt over aanbod-gerelateerde innovatie, dan is men zich er soms niet eens van bewust dat het op een andere manier kan: efficiënter of kwalitatief beter. Dan is een aanbodgestuurde prikkel juist gewenst. Maar innovaties die dagelijkse problemen van zorgmedewerkers echt willen oplossen, moeten vraaggestuurd zijn. Anders krijg je oplossingen uit de industriesector die niet blijken te passen bij de zorgcontext. Die belanden dan in een bureaula of in een kast als dure investering zonder opbrengst.’

Voor beide soorten innovaties geldt bovendien dat ook de-implementatie aandacht vraagt.  ‘Het oude proces, de eerdere werkwijze, ook echt loslaten, blijkt lastig,’ zegt Chantal. Als dat niet gebeurt, is het risico groot dat oude en nieuwe werkwijzen allebei worden gebruikt en er een stapeling van zorgtoepassingen plaatsvindt. Of vanuit gewoonte toch weer overgestapt wordt naar de oude manier van werken. ‘Het gebruik van oude toepassingen maak je het liefst in je systemen onmogelijk,’ oppert Maud. Anders ga je bij iedere nieuwe innovatie alleen maar meer werkdruk en kosten ervaren.’

Inzichten tijdens de ontwikkeling

‘We willen iets nieuws en dat gaan we direct maken.’ Zo omschrijft Chantal hoe innovatie vroeger vaak verliep. ‘In de blauwdruk benadrukken we juist het belang van marktonderzoek: kijk eerst welke oplossingen al op de markt zijn. Daarnaast hebben we aandacht voor intellectueel eigendom (IP) en onderzoeken we welke ideeën al zijn geregistreerd, maar nog niet tot een product hebben geleid. Ook stimuleren we organisaties om over de grenzen van hun eigen sector heen te kijken. Zo organiseren we een bijeenkomst met De Efteling over de toilettransfer. Daarbij kijken we hoe zij mensen met een beperking helpen bij het in- en uitstappen van attracties. Maar we kijken ook naar het ontwikkelen van een toiletoplossing die voor de Efteling interessant zou kunnen zijn. Het draait uiteindelijk om voortschrijdend inzicht en het leren van elkaar.’

Ook de manier waarop je met verschillende soorten bedrijven samenwerkt, is heel verschillend en niet alle zorgorganisaties hebben hier veel ervaring mee. ‘Het is van belang te weten met wat voor soort bedrijf je in zee gaat’, stelt Chantal. ‘Is het een groot bedrijf met een lange historie of een startup die iedere cent om moet draaien? Bekijk van tevoren hoeveel een bedrijf al heeft geïnvesteerd in de zorg. Is er een fair verdien- en betaalmodel? Gaat een startup het product verder ontwikkelen, updates leveren, garantie bieden of moeten bepaalde zaken door een andere partij worden uitgevoerd? Goede afspraken maken en verwachtingen managen vanuit beide kanten, is voor zowel zorgorganisaties als bedrijfsleven essentieel om toepassingen te ontwikkelen die ook daadwerkelijk geïmplementeerd en opgeschaald kunnen worden.‘

De grootste uitdagingen in een innovatieproces

Interne processen afstemmen op de innovatie, bekostiging en de-implementatie van wat niet meer nodig is, zijn volgens Chantal de lastigste stappen bij de implementatie en opschaling van innovatie. ‘Een nieuwe implementatie moet volledig in je systeem geïntegreerd zijn en werken zonder allerlei omwegen. Voor bekostiging zien we te vaak dat er wel een subsidie of een eindejaarspotje beschikbaar is voor de start. Maar hoe betaal je dit op lange termijn en voer je daar de goede gesprekken over?’

‘Organisaties hebben vaak ondersteuning nodig om afspraken over interoperabiliteit, eigenaarschap en toegankelijkheid van data te maken,’ voegt Maud toe. Net als bij het regelmatig herzien van afspraken als een update van een systeem bijvoorbeeld wijzigingen rond privacy inhoudt. Onder de oude overeenkomst mag een leverancier dat niet zomaar doorvoeren. De blauwdruk kan organisaties helpen om dat beter in te regelen.

De blauwdruk is in 2028 gebruiksklaar

De ontwikkeling van de blauwdruk loopt parallel met de twee toepassingen die het CIC vraaggestuurd ontwikkelt rond de toilettransfer en het wassen van cliënten, samen met zorgpartners, bedrijven en kennisinstellingen. ‘Dan blijft het geen theoretische exercitie maar is het direct in de praktijk toepasbaar,’ vertelt Chantal. ‘We hopen dat in 2028 afgerond te hebben, al is de blauwdruk nooit echt af. Het wordt een 90%-versie, want in de zorg blijft van alles veranderen. Je zult bijvoorbeeld op AI en data in de wetgeving moeten bijsturen.’

‘Vanuit Anders werken hebben we eerder toolkits gepubliceerd,’ voegt Maud toe. ‘Maar het proces daarna onderschatten we vaak. Wie is er dan verantwoordelijk voor versiebeheer, het aanpassen aan de nieuwste wetgeving? Dat hangt eigenlijk tussen de organisaties in.’

Vanzelfsprekend is het voor zorginstellingen zaak om niet af te wachten tot de blauwdruk er is, als ze van plan zijn innovaties door te voeren. ‘Zorgorganisaties kunnen nu al beginnen met goed te luisteren naar verschillende stakeholders’, adviseert Chantal. ‘Breng alle perspectieven in kaart en vertaal die vervolgens naar een concreet vraagstuk.’

‘Iedere organisatie heeft een verbinder nodig’, merkt Maud op. ‘Iemand die begrijpt hoe innovatie werkt en het belang ervan inziet. Zo iemand spreekt de taal van de organisatie, de zorgprofessional en de mantelzorger en weet verschillende stakeholders met elkaar te verbinden. Dat is niet eenvoudig, maar organisaties die daarin slagen zijn succesvoller in vraaggestuurde innovatie.’

Meer informatie

Het Care Innovation Center West-Brabant is bereid de ontwikkelversie op verzoek te delen met geïnteresseerde partijen. Stuur daarvoor een mail naar info@cic-westbrabant.nl.

Er volgen ook bijeenkomsten om kennisdeling te doen. Hou daarvoor de agenda van het CIC in de gaten.